Molde guztiak hautsi ditu Joan Mari Irigoienek eleberri honetan, irakurlea batzuetan irriz, besteetan barrez jartzeko asmoz. Pertsonaia xelebre eta karikaturazko batzuen bitartez, komedia gisako istorio txoro bezain airosoa kontatzen digu "Kalamidadeen liburu" honetan, eta aldi berean gizartearen gaineko fartsa sano, lotsagabe eta kritikoa egiten. Zeregin horretan guztiz lagungarriak dira Antton Olariagaren marrazki umoretsu eta zirikatzaileak. Idazlearen irudia, familia barruko harremanak, sexua, ekonomia, matxistmoa, erlijio eta politika modu batzuk... dena jartzen du hankaz gora Irigoienek, baita literatura egiteko legeak ere.
Urgain permanece bajo las aguas: el pueblo que un día fue, con sus gentes y sus historias, ha sido engullido por un pantano, construido en nombre del progreso pero impulsado por la sed de dinero. Sin embargo, al igual que casas y plazas, piedras y calles salen a la luz en tiempos de sequia, asi reviven sus recuerdos y vivencias las personas que alli vivieron.
Lur bat haratago euskaraz inoiz idatzi den eleberri mardulena da, eta askoz gauza gehiago ere bai. Historia handi, eder, mamitsu, liluragarri bat kontatzen digu beste hamaika istorio txiki, bitxi, jakingarriren bitartez, irakurlea bere giroan blaituz eta bere sarean harrapatuz, denbora luzerako. Izan ere, XVII. mendeko Nafarroara garamatza egileak: familia handikia dira Etxegoiendarrak, urte luzez erbestean egonak Gaztelako inbasioari aurre egiteagatik baina agintari berriekin ostera adiskidetuak, eta etxeko seme bigarrena dugu Joanes, eleberriko protagonista eta kontalaria. Bi munduren artean sentitzen da etengabe Joanes Etxegoien: arbasoen heroitasuna eta gurasoen pragmatismoa, zientziaren argia eta erlijioaren abaroa, tradizioaren babesa eta modernitatearen deia, lurra eta itsasoa, Europa eta Amerika, katolikoak eta luthertarrak... Halakoxea baitzen sasoi hura ere, kontraesanez eta zalantzaz betea.
Bi istorio ezberdin eta guztiz liluragarri dauzka eleberri honek, elkarrekin korapilatuak kontakizun biribila osatzeko: batean Konrad baroiseme suitzarra ageri zaigu, erromantizismoaren izpirituaz blaitua, eta beronen alaba Gadea, mistizismorako joera duen moja bihurtuko dena; beste kontagaian Diego dugu protagonista, Espainiako herri txiki batean jaioa eta, haurtzaro krudel baten ondoren, erresuminez beteriko faxista bihurtuko dena. Trebeziaz eta maisutasunez idatziriko mila jirabiraren ostean, Espainiako gerra zibilaren garaian elkartuko dira bi hariak, amaiera harrigarri batean. Edertasuna eta krudeltasuna, bihozberatasun osoa eta krudelkeriarik ankerrena... sentimendu guztiz kontrajarriak lotu ditu Irigoienek eleberri bikain honetan, gairik sakonenak eta abentura bizienak idazkera gozatsu baten bitartez elkarturik.
Ortzean zehar egindako bidaia magiko zoragarria da liburua: Belunen emakume eder bat ezagutu nuen: Artizar, baita haren suhia ere: Saturno. Eta hona itzultzear nintzenean, hantxe zeuden biak ni agurtu nahian. Eta oroigarri gisa Artizarrek bere zapia eman zidan, nik berari eman nionaren truke. Gero Saturno hurbildu zitzaidan: Sirio, tori iluntasun hazi hau heure herrian ereiteko, esan zidan. Hondarrale beltz baten antza zuen hazi hark. Eta haziaren truke, lupan bildua nuen argi izpi batekin eraztun bat moldatu... eta eraztuna eta argi hazi bat erregalatu nizkion Saturnori....
Nonbait esana dugu blog honetan ez dugula hitzik egingo bizirik dauden euskal egileen liburuez. Baina, hala ere, kontabilitate pertsonal moduko bat eraman ahal izateko, hemen jarriko ditugu irakurri
Egun hartan ere halaxe zihoan Nazario Orbe, irria eta besoak zabal, korrika zetozkion semealabak besarkatzeko prest; besteetan ez bezala, ordea, aitagandik bizpahiru urratsera gelditu zen Teofilo Maria erabakitasun handiz, baita atzetik beste bost anai-arrebak ere, bata bestearen ondotik; gero, hamahiru urteko umeak honela esan zion aitari, gizonaren plantak eginez: -Berri txarrak.
Damaso eta Gabino, orbetarren sagako azken ordezkariak, txikitatik norgehiagoka isil eta itsua bizi izan dutenak, izateko, sentitzeko eta pentsatzeko bi era kontrajarri hezur-mamitzen dituztelako: Damaso razionala, eszeptikoa, munduaren minek mindua eta jendailak nardatua, engainu eta lilura besterik ez diren ametsak arbuiatzen dituena, dela erlijioa, dela aberria; Gabino, berriz, sentikor eta sentibera, xaloa eta ameslaria, izadia eta izakiak pasioz maite dituena, bere kontraesan guztiekin haraindi baten sinesmena gorde eta honaindiko Euskal Herria aldeztu nahi lukeena.Urteetako urruntze baten ondoren, gutun sail luzea idatziko dio Damasok anaiari, Burgosko Epaiketaren garaitsuan, esan beharreko guztiak esan aurretik hil bazen ere. Gabinok eskutitz haiei erantzungo die hamabost bat urte geroago, Elorrietako komentutik, eta denboran zehar doan elkarrizketa horretan agertuko dizkigute beren kezka eta buruhausteak, familiako kideen oroitzapenak, norberaren bizikizunak... Ekintza bakoitzaren atzean dagoelako historia oso bat, iritzi bakoitzaren ostean mundu bat, bere ñabardura eta gorabehera guztiekin.
Azpil herriaren zanpaketa eta desegitea kontatzen du nobela honek, eta herri horrek bizirik irauteko egiten dituen ametsak eta borrokak. Idazlearen jaioterri Altza ikus dezakegu hor, ondoko hiriburuak irentsi eta urbanismo txikitzaile batez desitxuratua, baina baita Euskal Herriaren bizinahi eta eutsi beharra ere Francoren diktadurapean, edo Pinocheten estatu-kolpea Chileko presidente Allenderen kontra, iparramerikarren laguntzaz. Kontakizun bixi eta gozoa da Oilarraren promesa, utopiaren errebeldia eta idealismoaren samurtasuna elkartzen dituena, freskotasunez eta baita injenuitate apur batez ere. Izan ere, hauxe da Joan Mari Irigoienek idatzitako lehen nobela, gaztetan Hego Amerikako errealismo magikoaren eraginpean ondua eta hiru hamarkadaren ondoren goitik behera berrituta aurkezten duguna, idazleak zati handiak kendu eta berri batzuk erantsi eta gero. Oraindik ere bizirik baitaude munduko handi-mandien gehiegikeriak, txikien protestak, eta horren ondorioz sorturiko literatura.
